| تعداد نشریات | 24 |
| تعداد شماره‌ها | 929 |
| تعداد مقالات | 8,346 |
| تعداد مشاهده مقاله | 16,800,716 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 14,115,529 |
سخن سردبیر | ||
| پژوهشنامه نظم‌های منطقه‌ای آسیا | ||
| سخن سردبیر، دوره 3، شماره 2 - شماره پیاپی 5، شهریور 1405 اصل مقاله (653.74 K) | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22099/jaros.2026.8895 | ||
| نویسنده | ||
| فریبرز ارغوانی پیرسلامی | ||
| دانشیار روابط بین الملل، گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران. | ||
| چکیده | ||
| از اواخر دهه 1380 خورشیدی به‌تدریج نشانه‌های روند روبه افزایشی از توجه به مطالعات آسیا در جامعه علمی ایران دیده شد. این بارقه محصول دو روند بود؛ در سطح سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری، دولت محمود احمدی‌نژاد با تفسیری متفاوت از سند چشم‌انداز توسعه، تعامل سازنده به عنوان راهبرد کلان در افق 1404 را نه در معنای عمومی و علمی آن بلکه منحصر به تعامل با جهان غیرغربی برای مواجهه با غرب سلطه‌گر تفسیر کرد. نتیجه این رویکرد تعمیق توجه به سیاست نگاه به شرق در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بود که پیرو تشدید تحریم‌ها و تنش‌ها، شرق به‌مثابه پلی برای عبور از فشارها و آنچه «زیاده‌خواهی‌های غرب» خوانده می‌شد، دیده شد. در مرکز این نگاه به شرق نیز روسیه و چین قرار داشتند. روند دوم که بی‌تأثیر از روند نخست نبود در جامعه علمی و دانشگاهی رخ داد. ظهور نسل جدیدی از دانشوران دانشگاهی که تحصیل‌کرده غرب نبوده و فراتر از صرف نگاه مطالعات اروپا و آمریکا توجه به سیاست و اقتصاد در شرق و آسیا را به‌تدریج مهم تلقی کردند. این تلقی افزون بر آنکه برآمده از فضای سیاسی کشور بود به جستجوگری‌های نوین نسل نوظهور دانشگاهی هم مرتبط می‌شد که این احساس را داشت که مطالعه جامعه و سیاست شرقی و آسیایی در ایران مغفول بوده و نیاز است تا آن هم دیده شود. نتیجه این دو روند، افزایش تدریجی مطالعات در حوزه‌های گوناگون شرق به‌ویژه مطالعات روسیه، مطالعات چین و با کمی تأخیر مطالعات حوزه آسه‌آن و شبه‌قاره بود. این مطالعات در یک شیب رو به افزایش خود را نخست در توجه به موضوعات پایان‌نامه‌‌ها و رساله‌های دکتری نشان داد و به‌تدریج به عرصه‌های دیگر همچون ترجمه و انتشار کتاب و مقالات علمی رسید؛ چنان‌که با گذر از دهه 1390 و ورود به دهه 1400 می‌توان ادعا کرد که صرف‌نظر از میزان کیفیت سطح قابل‌توجهی از آثار جامعه علمی علوم سیاسی و روابط بین‌الملل به این حوزه اختصاص یافته و با تأسیس رشته‌های دانشگاهی مرتبط تا حدی مرزهای علمی این حوزه مورد شناسایی قرار گرفت. اگرچه از نظر سطح کیفی و کمی به نظر می‌رسد هنوز فاصله زیادی در مرزهای دانش جهانی در این حوزه با آنچه در کشور ما می‌گذرد وجود دارد اما همین روند فزاینده، نویدبخش توجه بیشتر به این حوزه است؛ چنان‌که به‌جز جامعه دانشگاهی ورود اندیشکده‌های دولتی و نیمه‌دولتی نیز به این حوزه نشان از اهمیت‌یابی آن است. در این فرایند اما یک خلأ بزرگ همواره وجود داشته و آن هم وجود مجلات تخصصی و فعال در این حوزه است. مجلات علمی و تخصصی به‌عنوان نماد ارزیابی و بازنمایی کنش‌های علمی ظرفیت بی‌بدیلی برای تعمیق و انباشت علم در این حوزه به شمار می‌رود. درحالی‌که مطالعات سایر حوزه‌ها ازجمله خاورمیانه و غرب آسیا، آسیای مرکزی و قفقاز و مطالعات امریکا با ظهور مجلات علمی گام‌های بزرگ‌تری در انتشار دستاوردهای علمی برداشتند حوزه مطالعات آسیا و شرق آسیا همچنان با این خلأ بزرگ روبه‌رو است. این در حالی بود که در مرزهای دانش جهانی سخن گفتن از ظهور آسیا سهم بزرگی از فعالیت‌های علمی دانشگاهی به‌ویژه در کشورهای پیشرفته را به خود اختصاص می‌داد. بر مبنای همین احساس و ضرورت بود که نخستین گام برای انتشار مجله‌ای تخصصی در حوزه مطالعات آسیا در دانشگاه شیراز برداشته شد و انتشار نشریه مطالعات ایرانی آسیا و در ادامه با عنوان جدید پژوهشنامه نظم‌های منطقه‌ای آسیا نمود عینی این گام بود. چرا آسیا؟ یکی از پرسش‌های پرتکرار در جامعه علمی کشور و حتی بعد از آغاز به کار نشریه پژوهشنامه نظم‌های منطقه‌ای آسیا این بوده که چرا آسیا در مرکز توجه قرار گرفته است. آسیا امروزه صرفاً در مرکز توجه یک جامعه علمی محدود نیست بلکه آسیا در جامعه سیاست‌گذاری در جوامع گوناگون و هم در سطح دانشگاهی نمادی از یک تحول و یک مسیر بدیل است؛ تحول از صرف پیشرفته‌دیدن غرب و مسیر بدیل از جهت امکان‌پذیرشدن راه پیشرفت و توسعه متفاوت از آنچه غرب لزوماً آن را پشت سر گذاشته است. درحالی‌که تا پیش از قرن نوزدهم میلادی چندان اثری از غرب و اروپا در تعیین معادلات اصلی سیاسی و اقتصادی جهان معاصر دیده نمی‌شد یا لااقل نشانه‌های شگرف آن هنوز هویدا نشده بود این شرق و آسیا بود که هم منبع تولید ایده بود و هم مرکز ثقل تجارت و سرمایه (ن.ک. بوزان و لاوسون،1403). اگر نشانه‌های افول آسیا و ظهور اروپا از چند سده پیش از قرن نوزدهم در حال رخ نمایاندن بود اما اروپا نیز همچنان مسیر پیشرفت را حتی در قرن نوزدهم از قرارگیری بر گرده آسیا و جهان غیرغربی و تلفیق آن با نوآوری و خلاقیت خود می‌دید؛ هرچند که این پیشرفت با نام استعمار نضج گرفت و بلوغ رسید. بررسی‌های آماری و داده‌ای چنان‌که در آثار بسیاری ازجمله کتاب‌های دگرگونی جهانی لاوسون و بوزان یا ریشه‌های شرقی تمدن غرب جان ام.هابسون نشان می‌دهد حاکی از آن است که تا قرن نوزدهم این آسیا بوده که هم تولید ایده می‌کرده است و هم نبض جریان‌های اقتصاد جهانی را در اختیار داشته است؛ اما رخدادهای قرن نوزدهم مانند استعمار، انقلاب‌های صنعتی، سامان‌های سیاسی نوین دولت‌پایه و شکل‌گیری ائتلاف‌های جدید در غرب هم‌زمان با ازهم‌گسیختگی ساختاری، جنگ‌های داخلی، شکست در تولید ایده‌ها و چنبره استعمار در آسیا سبب تغییر در معادلات جهانی با نماد افول آسیا و ظهور غرب شد. این روند در قرن نوزدهم به بلوغ رسید و در قرن بیستم با انحراف در ایدئولوژی‌ها و ظهور بحران‌های اقتصادی و سیاسی به سمت نشانه‌هایی از افول مجدد غرب حرکت کرد؛ نشانه‌هایی مانند دو جنگ جهانی در نیمه نخست قرن بیستم. این افول تثبیت نشد و با ظهور ایالات‌متحده آمریکا در نیمه دوم قرن بیستم از طریق بازسازی ایدئولوژیک، احیای ایده پیشرفت از طریق ساختارسازی و تکوین نهادی به ایفای نقش قدرتمندتر غرب (این بار با جغرافیای آمریکای شمالی در مرکز و اروپا در پیرامون) در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، نظامی در پایان قرن بیستم منجر شد. بااین‌حال، روند استعمارزدایی در همین سده از یک‌سو و تجربه کشورهای غربی اروپایی از آنچه در دو جنگ هولناک قرن بیستم روی داد از سوی دیگر سبب شد تا هم تمایل غرب به استعمار کلاسیک کاسته شود و هم فضا و مجال جدیدی برای سایر جوامع و کشورها در خارج از جغرافیای غرب فراهم شود. پایان جنگ سرد بزرگ‌ترین کمک به این جوامع نوظهور بود. آن‌ها از بند رقابت استعماری و سپس رقابت‌های ایدئولوژیک رهیدند و در فضای جدید بنای مشروعیت خود را نه در ایدئولوژی بلکه در کارآمدی و عمل‌گرایی تعریف کردند. تجربه نسخه‌های توسعه‌ای شرق و غرب نیز باعث شد تا آن‌ها دریابند که می‌توانند مزیت‌ها را دریافته و در بستری تاریخی و بومی به سمت الگوی جدید حرکت کنند. درحالی‌که الگوی مدرن‌سازی غرب، توسعه را در دولت‌زدایی از اقتصاد و الگوی سوسیالیستی، توسعه را در تمرکز دولت می‌دید بسیاری از این جوامع از این دوگانه‌ها عبور کردند و با مصالحه‌ای تاریخی هم دولت را موتور محرکه تعریف کردند و هم بازار و بخش خصوصی را به‌عنوان پیشران و مولد ثروت و سرمایه دانستند. نتیجه این عمل‌گرایی، نخست در ژاپن و سپس در پیشرفت ببرهای آسیایی و در ادامه در چین و هند نمود یافت. افزون بر توسعه‌یافتگی اقتصادی و عمل‌گرایی سیاسی، نظام‌های فرهنگی این جوامع نیز به‌نوعی بازیابی هویتی تمسک جستند. هندی‌ها به ترکیبی از تجربه استعمار و اصالت بومی دست یازیدند، کشورهای حوزه آسه‌آن سنت‌های مالایایی را بر بستر همکاری جهانی احیا کردند و چین با دمیدن بر ناسیونالیسم و احیای نظم کنفوسیوسی به جاذب سرمایه و فناوری جهانی تبدیل شد. نتیجه این تحولات ظهور آسیا بود؛ آسیایی که با اتکا به یافته‌های سیاسی، نظامی و فرهنگی خویش اینک، با درک مزایا و معایب تجربه خطی غرب تداوم مسیر رشد و ظهور را نه در انتقام و تجدیدنظرطلبی بلکه در تعامل، کثرت‌گرایی و بهره‌گیری از ظرفیت‌ها و منافع مشترک با تمام جغرافیای جهان می‌بیند. چرا پژوهشنامه نظم‌های منطقه‌ای آسیا؟ افزون بر دلایل بنیادین مرتبط با سیاست‌گذاری در ایران که شرح آن رفت، نخستین حس ضرورت به شناخت دلایل، روندها، نتایج و آینده این ایفای نقش آسیا در نظام بین‌المللی برمی‌گردد. افزون بر این، این ظهور آسیایی با سکوت و انفعال آمریکا و مجموعه غرب همراه نشده است. گفتمان‌سازی‌های جدید ایندوپاسیفیک در برابر آسیا- پاسیفیک تنها بخشی از این جریان‌سازی آمریکایی برای بزرگ جلوه دادن شکاف‌ها و برجسته کردن خطوط چالش‌برانگیز ژئوپلیتیک در این منطقه راهبردی است. در ورای این دوگانه‌ها به نظر می‌رسد صحبت از آسیای ژئوپلیتیک می‌تواند گشاینده افق متفاوت و درعین‌حال گویا از مسیر درک و شناخت عمیق‌تر باشد. اگرچه در آغاز این نشریه نام خود را مزین به عنوان «مجله ایرانی مطالعات آسیا» کرد و هدف آن نیز بازنمایی رویکرد ایرانی به این جریان و گفتمان بود اما الزام‌های اداری سبب شد تا نشریه با تمرکز بر حوزه نظم‌های منطقه‌ای توجه و مطالعه به جریان‌های درونی آسیا را در ارتباط با تحولات ملی و جهانی در مرکز ثقل دامنه موضوعی و مطالعاتی خود قرار دهد. با این چشم‌انداز، پژوهشنامه نظم‌های منطقه‌ای آسیا به جغرافیای آسیا نمی‌پردازد، بلکه ژئوپلیتیک آسیا را در مرکز و دامنه پژوهشی خود قرار داده و برای جبران این خلأ و پرهیز از هم‌پوشی با غرب آسیا و آسیای مرکزی صرفاً به نظم‌های منطقه‌ای جنوب آسیا (شبه‌قاره و افغانستان)، جنوب شرقی آسیا (کشورهای حوزه آسه‌آن) و شمال شرق آسیا (چین، ژاپن، تایوان، شبه‌جزیره کره و مغولستان) پرداخته و حوزه اقیانوسیه را نیز در همین راستا مورد توجه قرار می‌دهد. بدیهی است که تعاملات ژئوپلیتیک این بخش‌ها با سایر کشورها و مناطق خارج از حوزه نیز می‌تواند در مرکز مطالعات و پژوهش‌های نشریه قرار گیرد. در پایان، لازم می‌دانم ضمن دعوت صمیمانه از تمامی پژوهشگران، استادان و دانشجویان تحصیلات تکمیلی برای ارسال پژوهش‌های ارزشمند و تخصصی خویش به این نشریه، مراتب قدردانی خود را از دانشگاه شیراز، معاونت پژوهشی دانشگاه به ویژه اداره انتشارات، مدیریت دانشکده حقوق و علوم سیاسی، اعضای محترم هیئت تحریریه نشریه و گروه علوم سیاسی ابراز دارم. بدون تردید تداوم مسیر نشر و ترقی آثار در این حوزه تخصصی در گرو ایفای نقش جمعی و همکاری و همراهی جامعه علمی مرتبط است. صمیمانه از تمامی پژوهشگران علاقه‌مند به حوزه موردبحث که در شمارگان پیشین آثار خود را در معرض ارزیابی و انتشار قرار دادند سپاسگزاری کرده و امیدوارم با توجه به تلاش‌های سایر پژوهشگران این حوزه، بذرهای علاقه‌مندی به مطالعات آسیا بیش از گذشته جوانه زده و دانشوران بیشتری علاقه‌مند به مطالعه و انتشار آثار در این حوزه شوند و در این راستا، کمک‌حال بخش سیاست‌گذاری کشور برای ارتقای منافع ملی ایران باشند. | ||
| مراجع | ||
|
بوزان، بری و لاوسن، جرج (1403). دگرگونی جهانی: تاریخ، مدرنیت و تکوین روابط بین‌الملل، ترجمه محمدجواد سلطانی گیشینی و محمدرضا چیت‌سازیان، تهران: مؤسسه ابرار معاصر تهران.
هابسون، جان. ام (1397). ریشه‌های شرقی تمدن غرب، ترجمه مسعود رجبی و موسی عنبری، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
References Buzan, B., and Lawson, G. (2024). The Global Transformation: History, Modernity and the Making of International Relations. Translated by Mohammad Javad Soltani Gishini and Mohammadreza Chitsazian. Tehran: Abrar Moaser Institute. [In Persian] Hobson, J. M. (2018). The Eastern Origins of Western Civilization. Translated by Masoud Rajabi and Mousa Anbari. Tehran: University of Tehran Press. [In Persian] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 61 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 41 |
||