| تعداد نشریات | 24 |
| تعداد شماره‌ها | 933 |
| تعداد مقالات | 8,377 |
| تعداد مشاهده مقاله | 16,956,801 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 14,360,771 |
تحلیل تاریخی گذار از انگارۀ جسم‌انگاری به تجردگرایی در کلام اسلامی | ||
| فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز | ||
| مقاله 6، دوره 26، شماره 2 - شماره پیاپی 99، شهریور 1405، صفحه 81-97 اصل مقاله (738.66 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22099/jrt.2026.56158.3411 | ||
| نویسندگان | ||
| احمدرضا کفراشی* 1؛ مهدی مهدوی اطهر2 | ||
| 1دانش‌آموخته دکتری فلسفه دین، گروه فلسفه دین، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم، ایران. | ||
| 2استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه صنعتی اراک، اراک، ایران. | ||
| چکیده | ||
| تبیین حقیقت انسان و نزاع میان جسم‌انگاری و تجردگرایی، یکی از پردامنه‌ترین مباحث در تاریخ اندیشة اسلامی است. این پژوهش با کاربست روش تحلیل گفتمان تاریخی و تبارشناسی مفهومی و با تکیه‌بر چارچوب نظری تغییر پارادایم، تطورات نفس‌شناسی کلامی را در سه دورة تاریخی واکاوی می‌کند. براساس یافته‌ها، در دورة نخست تحت سیطرة پارادایم نص‌گرا و استقلال کلام، نظریات یگانه‌انگار و دوگانه‌انگار مادی، هستة سخت‌باور متکلمان را تشکیل می‌دادند. در دورة دوم (سده‌های ۷ تا ۱۱ق)، بروز ناهنجاری‌های معرفتی ناشی از عوامل بیرونی و مواجهه با فلسفة یونان و درآمیختگی کلام و فلسفه، ضمن جابه‌جایی جایگاه بحث از تکلیف به معاد، زمینه‌ساز نفوذ تدریجی براهین تجرد شد. در نهایت، در دورة سوم، تحت استیلای حکمت متعالیه، تجرد نفس به یک اصل موضوعه و پارادایم غالب در کلام متأخر بدل گردید. این مقاله نتیجه می‌گیرد که گذار از جسم‌انگاری به تجردگرایی، بیش از آنکه محصول تتبع در نصوص باشد، پیامد تغییر بنیادین در نظام معرفتی، تأثیر زمینه‌های تاریخی–تمدنی و انتقال مرجعیت از ظاهر نص به دستگاه عقل برهانی بوده است. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| تطور نفس‌شناسی؛ کلام اسلامی؛ تجرد نفس؛ جسم‌انگاری | ||
| مراجع | ||
|
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1375ش). الاشارات و التنبیهات. قم: نشر البلاغه.
ابن‌عثیمین، محمد (1426ق). شرح العقیدة الاسفارینیه. ریاض: دار الوطن.
ابن‌فوزان، صالح (بی‌تا). العقیده. بی‌جا: بی‌نا.
ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر (1996). الروح. (تعلیق و تهذیب: ابراهیم رمضان). بیروت: دار الفکر العربی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
اداک، صابر؛ اسدی، سهیلا (1393ش). تأسیس مدارس و گسترش تشیع در عصر صفوی. فصلنامة مسکویه، 8 (26)، 7-32.
استرآبادی، محمدجعفر (1382ش). البراهین القاطعة فی شرح تجرید العقائد. (تحقیق: مرکز مطالعات اسلامی). قم: مکتب الأعلام الإسلامی.
اسفراینی، ملااسماعیل (ش1383). أنوار العرفان. (تحقیق: سعید نظری). قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
اشعری، ابوالحسن (1400ق). مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین. ویسبادن، آلمان: فرانس اشتاینر.
آمدی، سیف‌الدین (1423ق). أبکار الأفکار فی أصول الدین. (تحقیق: احمد محمد مهدی). قاهره: دار الکتب.
اندلسى، أبومحمد علی بن أحمد (ابن حزم) (1416ق). الفصل فی الملل و الأهواء و النحل. (تعلیق: احمد شمس‌الدین). بیروت: دار الکتب العلمیة.
ایراندوست، محمدحسین؛ حسن‌دوست، معصومه (1390ش). شناسایی شرایط مؤثر بر گسترش فلسفه و حکمت در عصر صفوی. مطالعات فقهی و فلسفی، 2(۶)، ۹–۳۰.
تفتازانی، سعدالدین (1409ق). شرح المقاصد. (تحقیق: دکتر عبدالرحمن عمیره). قم: الشریف الرضی.
جرجانی، میرسیدشریف (1325ق). شرح المواقف. (تصحیح: بدرالدین نعسانی). قم: الشریف الرضی.
جعفری، محمدتقی (1372ش). ترجمه و تفسیر نهج البلاغه. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حسامی‌فر، عبدالرزاق (1385ش). ماهیت نفس در کلام إسلامی. اندیشة دینی، پیاپی 6(18)، 113- 134.
حسن‌زادة آملی، حسن (1381ش). الحجج البالغة على تجرد النفس الناطقة. قم: بوستان کتاب.
حسن‌زادة آملی، حسن (1385ش). عیون مسائل النفس–سرح العیون فی شرح العیون. تهران: انتشارات امیرکبیر.
حسینی زبیدی، مرتضی (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر.
حکیمی، محمدرضا (1375ش). مکتب تفکیک. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حلی، حسن بن یوسف (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. (تحقیق: حسن حسن‌زادة آملی). قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
حلی، حسن بن یوسف (1419ق). نهایة المرام فی علم الکلام. (تحقیق: فاضل عرفان). قم: مؤسسة امام صادق(ع)..
حلی، حسن بن یوسف (1426ق). الأسرار الخفیة فی العلوم العقلیة. بیروت: مؤسسة الأعلمی.
حلی، نجم‌الدین جعفر بن حسن (محقق حلی) (1414ق). المسلک فی أصول الدین. (تحقیق: رضا استادی). مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
خدایاری، علی‌نقی (1390ش). نظریه‌های نفس‌شناسی متکلمان امامی. نقد و نظر، 16(61)، 69ـ108.
خواجوئی، محمداسماعیل (1418ق). جامع الشتات. (تحقیق: سیدمهدی رجائی). بی‌جا: بی‌نا.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر (1407ق). المطالب العالیة من العلم الإلهی. بیروت: دار الکتاب العربی.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر (1411ق). المحصل. (مقدمه و تحقیق: دکتر طه عبدالرؤوف سعد). عمان: دار الرازی.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر (1420ق). تفسیر مفاتیح الغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر (1986). الأربعین فی أصول الدین. قاهره: مکتبة الکلیات الأزهریة.
سبحانی، جعفر (1377ش). اصالت روح از نظر قرآن. قم: مؤسسة امام صادق(ع).
سبحانی، جعفر (1412ق). الإلهیات على هدى الکتاب و السنة و العقل. قم: المرکز العالمی للدراسات الإسلامیة.
سبزواری، ملاهادی (1379ش). شرح المنظومه. (تصحیح و تعلیق: حسن حسن‌زادة آملی). تهران: نشر ناب.
سید مرتضی، علی بن حسین (1411ق). الذخیرة فی علم الکلام. (تحقیق: سید احمد حسینی). قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
شبر، سید عبدالله (1424ق). حق الیقین فی معرفة أصول الدین. قم: أنوار الهدى.
شعرانی، ابوالحسن (بی‌تا). شرح فارسی تجرید الاعتقاد. تهران: انتشارات اسلامیه.
شوکانی، محمد بن علی (1414ق). فتح القدیر. بیروت: دار الکلم الطیب.
شیخ بهائی، محمد بن حسین عاملی (1403ق). الکشکول. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
شیخ طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1413ق). المسائل السرویة. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (1366ش). تفسیر القرآن الکریم. (تحقیق: محمد خواجوی). قم: انتشارات بیدار.
طالقانی، محمدنعیم (1411ق). منهج الرشاد فی معرفة المعاد. (تحقیق: رضا استادی). مشهد: آستان قدس رضوی.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طوسی، خواجه‌نصیرالدین (1405ق). تلخیص المحصل المعروف بنقد المحصل. بیروت: دار الأضواء.
طوسی، خواجه‌نصیرالدین (1407ق). تجرید الاعتقاد. (تحقیق: حسینی جلالی). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
علوی عاملی، میرسید محمد (1381ش). علاقة التجرید. (تصحیح و تحقیق: حامد ناجی). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
غزالی، محمد بن محمد (1382ش). تهافت الفلاسفه. (تحقیق: سلیمان دنیا). تهران: شمس تبریزی.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (1405ق). إرشاد الطالبین إلى نهج المسترشدین. (تحقیق: سید مهدی رجائی). قم: کتابخانة آیت‌الله مرعشی نجفی.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (1420ق). الأنوار الجلالیة فی شرح الفصول النصیریة. (تحقیق: علی حاجی‌آبادی). مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
فایدئی، اکبر؛ حقیقت، سهراب، (1394ش). نفس شناسی در کلام اسلامی سده‌های ششم و هفتم هجری. تاریخ فلسفه، 6(2)، 53-74.
قاضی عبدالجبار معتزلی (1422ق). شرح الاصول الخمسة. (تعلیق: ابی‌هاشم احمد بن حسین). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
قاضی عبدالجبار معتزلی (1965). المغنی فی أبواب التوحید و العدل. (تحقیق: جورج قنواتی). قاهره: الدار المصریة.
قجاوند، مهدی؛ طاهری، سید صدرالدین (1393ش). جسم انگاری متکلمان پیرامون نفس. انسان پژوهی دینی، 11(31)، 146-125.
کوهن، توماس (1389ش). ساختار انقلاب‌های علمی. (ترجمه: سعید زیباکلام). تهران: انتشارات سمت.
لاکاتوش، ایمره (1374ش). روش‌شناسی برنامه‌های پژوهشی علمی. (ترجمه: علی حقی). فصلنامة حوزه و دانشگاه، ش 4.
لاهیجی، ملاعبدالرزاق (1383ش). گوهر مراد. (مقدمه: زین‌العابدین قربانی). تهران: نشر سایه.
لاهیجی، ملاعبدالرزاق (بی‌تا). شوارق الإلهام فی شرح تجرید الکلام. اصفهان: انتشارات مهدوی.
مازندرانی، ملاصالح محمد بن احمد (1388ق). شرح أصول الکافی. (تعلیقات: محقق شعرانی). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر (1351ش). آسمان و جهان. (مترجم: محمدباقر کمره‌ای). تهران: انتشارات اسلامیه.
مجلسی، محمدباقر (1404ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
مصباح یزدی، محمدتقی (1389ش). آموزش فلسفه. قم: انتشارات مؤسسة آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی (1393ش). شرح جلد هشتم اسفار اربعه. (تحقیق: محمد سعیدی مهر). قم: مؤسسة امام خمینی(ره).
موسوی، سید محمد (1382ش). آیین و اندیشه (بررسی مبانی و دیدگاه‌های مکتب تفکیک). تهران: مؤسسة انتشارات حکمت.
نراقی، ملامهدی (1423ق). جامع الأفکار و ناقد الأنظار. (تصحیح: مجید هادی‌زاده). تهران: انتشارات حکمت.
یوسفی، محمدتقی (1387ش). رابطة نفس و بدن، از دیدگاه ملاصدرا و کتاب و سنت. قم: انتشارات مؤسسة امام خمینی(ره). | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 148 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 74 |
||