| تعداد نشریات | 24 |
| تعداد شماره‌ها | 929 |
| تعداد مقالات | 8,346 |
| تعداد مشاهده مقاله | 16,803,501 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 14,117,641 |
آینده پژوهی روابط ایران با جمهوری آذربایجان تا سال 2050 در ابرمنطقه راهبردی آسیا | ||
| پژوهشنامه نظم‌های منطقه‌ای آسیا | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 23 خرداد 1405 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22099/jaros.2026.55644.1057 | ||
| نویسندگان | ||
| حمیدرضا سهرابی* ؛ محمد الهی | ||
| گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی یاسوج | ||
| چکیده | ||
| جمهوری آذربایجان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کشورهای منطقه قفقاز جنوبی، علی‌رغم برخورداری از اشتراکات تاریخی، فرهنگی و مذهبی با جمهوری اسلامی ایران، همواره روابطی پرتنش و کمتر از سطح مطلوب با ایران داشته است. این روابط تحت تأثیر ترکیبی از عوامل امنیتی، هویتی، اقتصادی و سیاسی شکل گرفته و نوسانات متعدد تاریخی و ژئوپلیتیکی باعث شده است که آینده دوجانبه ایران و جمهوری آذربایجان با میزان بالایی از عدم‌قطعیت مواجه باشد. اهمیت این مسئله زمانی افزایش می‌یابد که توجه کنیم جمهوری آذربایجان به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خود در مسیرهای ترانزیتی اوراسیایی، دسترسی به انرژی و نقش منطقه‌ای، نه تنها برای ایران بلکه برای بازیگران فرامنطقه‌ای نیز از اهمیت راهبردی برخوردار است. از این رو، بررسی دقیق روابط دو کشور و آینده آن تا افق ۲۰۵۰ ضروری است تا بتوان سیاست‌های ملی و منطقه‌ای ایران را بر مبنای داده‌ها و تحلیل‌های آینده‌پژوهانه طراحی و تدوین کرد. این پژوهش با هدف شناسایی تهدیدات، فرصت‌ها و ظرفیت‌های بالقوه جمهوری آذربایجان در راستای تأمین منافع ملی جمهوری اسلامی ایران، و با استفاده از چارچوب نظری ترکیبی سازه‌انگاری و نظریه امنیتی کپنهاگ بری بوزان، روابط ایران و جمهوری آذربایجان را از منظر آینده‌پژوهی تحلیل می‌کند. چارچوب سازه‌انگاری امکان بررسی نقش هنجارها، ادراکات و تعاملات اجتماعی را در شکل‌دهی به رفتار کشورها فراهم می‌آورد، در حالی که نظریه امنیتی کپنهاگ بر اهمیت امنیت انسانی و سیاسی در تعریف تهدیدها و فرصت‌ها تأکید دارد. تلفیق این دو رویکرد، رویکردی جامع و چندبعدی برای تحلیل آینده روابط دوجانبه ارائه می‌دهد و زمینه شناسایی مسیرهای محتمل و سناریوهای راهبردی را فراهم می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که روابط ایران و جمهوری آذربایجان تا افق ۲۰۵۰ تحت تأثیر مجموعه‌ای از پیشران‌های کلیدی قرار دارد که شامل تغییرات ژئوپلیتیکی منطقه قفقاز جنوبی، افزایش اهمیت کریدورهای ترانزیتی و مسیرهای انرژی، نقش بازیگران فرامنطقه‌ای و تغییر موازنه قدرت، متغیرهای هویتی و قوم‌گرایانه داخلی جمهوری آذربایجان و همچنین تحولات اقتصادی و جمعیتی در هر دو کشور است. این پیشران‌ها دارای سطوح متفاوتی از قطعیت و اثرگذاری هستند و برهم‌کنش آنها آینده‌ای چندمسیره و غیرقطعی را پیشِ‌روی روابط دو کشور قرار می‌دهد. در کوتاه‌مدت و میان‌مدت، محتمل‌ترین الگوی روابط، «تنش کنترل‌شده» است؛ به‌گونه‌ای که دو طرف ضمن حفظ سطحی از تعاملات محدود و دیپلماسی محتاطانه، از ورود به تقابل مستقیم اجتناب خواهند کرد. در این دوره، همکاری‌ها عمدتاً محدود به حوزه‌های اقتصادی و ترانزیتی مشخص و مدیریت اختلافات امنیتی از طریق ابزارهای دیپلماتیک خواهد بود. اختلافات هویتی و نگرانی‌های امنیتی همچنان حضور دارند، اما توانایی طرفین در مدیریت آنها مانع از بروز بحران‌های گسترده می‌شود. با ورود به افق بلندمدت، نقش منطق ژئو‌اقتصادی و اهمیت شبکه‌های ترانزیتی اوراسیایی برجسته‌تر خواهد شد. نیاز آذربایجان به مسیرهای جایگزین برای انرژی و حمل‌ونقل، کاهش نسبی نفوذ بازیگران سنتی و افزایش ظرفیت‌های اقتصادی ایران، امکان گسترش همکاری‌های اقتصادی و زیرساختی میان دو کشور را فراهم می‌آورد. هرچند بی‌اعتمادی‌های امنیتی و شکاف‌های هویتی همچنان باقی خواهد ماند، اما با مدیریت هوشمندانه اختلافات، امکان شکل‌گیری یک رابطه رقابتی–همکارانه پایدار فراهم می‌شود که در آن منافع اقتصادی به‌عنوان اهرمی برای کاهش تنش‌ها عمل می‌کند. بر این اساس، آینده روابط ایران و جمهوری آذربایجان نه به سمت اتحاد راهبردی و نه به سوی تقابل فراگیر حرکت می‌کند، بلکه در قالب یک رابطه پیچیده و چندمسیره، مبتنی بر مدیریت اختلافات و بهره‌گیری از فرصت‌های ژئو‌اقتصادی و ترانزیتی شکل خواهد گرفت. این روند نشان‌دهنده ضرورت سیاست‌گذاری پیش‌دستانه، سناریومحور و راهبردی برای جمهوری اسلامی ایران در قفقاز جنوبی است و تأکید می‌کند که شناخت دقیق پیشران‌ها و عدم‌قطعیت‌ها می‌تواند به کاهش ریسک‌های امنیتی و افزایش ظرفیت‌های راهبردی در تعامل با جمهوری آذربایجان تا میانه قرن بیست‌ویکم کمک کند. ________________________________________ | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| آذربایجان؛ ایران؛ ژئوپولتیک؛ امنیت؛ قفقاز | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,211 |
||