| تعداد نشریات | 24 |
| تعداد شمارهها | 912 |
| تعداد مقالات | 8,158 |
| تعداد مشاهده مقاله | 15,837,011 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 13,332,463 |
چرخش ایران به جنوبشرق آسیا در 1997-2005: کریدور ایران-آسهآن و ناکامی در شراکت بخشی | ||
| پژوهشنامه نظم های منطقه ای آسیا | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 20 خرداد 1405 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22099/jaros.2026.55278.1052 | ||
| نویسنده | ||
| دانیال خطائی* | ||
| مدرسه عالی اقتصاد | ||
| چکیده | ||
| مقدمه: هدف این مقاله بررسی چرخش راهبردی ایران به منطقه جنوب شرق آسیا در سالهای ۱۹۹۷ تا 2005 میلادی است؛ چرخشی راهبردی که در طول زمان در حافظه تاریخی سیاست خارجی ایران به بوته فراموشی سپرده شده است. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که چرا و چگونه ایران در این دوره کوشید روابط خود با اعضای اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا (آسهآن) را از سطح تعاملاتی پراکنده به یک حضور پایدارتر و تا حدی نهادی ارتقا دهد، و چرا این مسیر در نهایت به نهادینهسازی کامل منتهی نشد. آسهآن به دلیل نقش محوری خود در معماری منطقهای آسیا–اقیانوسیه و جایگاه رو به رشد اقتصادی کشورهای عضو، به یکی از مهمترین شرکای منطقهای برای دولتهای خارج از جنوب شرق آسیا تبدیل شده است. از این رو، بسیاری از کشورها در پی توسعه روابط نهادی با آسهآن و مشارکت در سازوکارهای وابسته به آن هستند. بررسی تجربههای پیشین ایران در تعامل با آسهآن میتواند در شناسایی فرصتها، محدودیتها و الزامات نهادی لازم برای موفقیت تلاشهای آتی ایران در توسعه روابط با این سازمان نقش مهمی ایفا کند. روش: این پژوهش با بهرهگیری از روش تاریخی–تحلیلی و ردیابی فرایندها، به بررسی سیر تحول روابط ایران و آسهآن و عوامل مؤثر بر فراز و فرود این روابط میپردازد. برای گردآوری دادهها، از طیف گستردهای از منابع اولیه و ثانویه استفاده شده است. منابع اولیه شامل اسناد وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، گزارشهای نمایندگیهای دیپلماتیک ایران در کشورهای جنوبشرق آسیا، اسناد و گزارشهای دبیرخانه آسهآن و آرشیوهای ملی کشورهای منطقه است. همچنین از منابع ثانویه نظیر آثار علمی، گزارشهای پژوهشی، اسناد سازمانهای بینالمللی و منابع رسانهای فارسی و انگلیسی بهره گرفته شده است. به منظور افزایش اعتبار یافتهها، دادهها از طریق مقایسه و تطبیق متقابل منابع مختلف مورد ارزیابی قرار گرفتهاند. یافته ها: بهطور خلاصه، بعد از مشاهده شروع فرآیند گسترش عضویت آسهآن در آغاز دهه ۱۹۹۰ میلادی و پایان یافتن بحران کامبوج، ایران توانست از موقعیت پیشآمده استفاده کرده و برای حاکمان کشورهای جنوب شرق آسیا یک طرح جامع همکاریهای اقتصادی را ارائه کند که هدف اصلی آن حضور بلندمدت ایران در راهاندازی و استفاده از زیرساختهای انرژی و ترانزیتی در جنوب شرقی آسیا بود؛ و در ازای این امر، ایران خود به دروازهای برای دسترسی آسان کشورهای آسهآن به اقتصادها و بازارهای سوخت فسیلیِ کشورهای آسیای مرکزی تبدیل میشد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که در کنار ظرفیتهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی، مجموعهای از موانع نهادی و سیاسی (از جمله پیامدهای بحران مالی آسیا در سال های 1997-1998 و تاثیر آن بر ناآرامی داخلی در کشور های منطقه، محدودیتهای نهادی آسهآن در پذیرش شرکای جدید، و فشارهای بیرونی مرتبط با تحریم های آمریکا) در کند شدن یا توقف برخی ابتکارات نقش داشتهاند. با این وجود، در این دوره، ایران توانست بسیاری از نگرانیهای قبلی رهبران آسهآن در مورد ایران را برطرف کند، از جمله کاهش نگرانیها نسبت به صدور ایدئولوژی انقلاب اسلامی، ادامه فعالیتهای مذهبی در چهارچوب قابل قبول رهبران آسهآن، بازتعریف سیاست حمایت از جنبش های استقلال طلب مسلمانان منطقه بر پایه اصل عدم مداخله، همکاری در حوزه مبارزه با مواد مخدر و تأکید بر همسویی با اصول بنیادین آسهآن مانند احترام به حاکمیت ملی و حل مسالمتآمیز منازعات. نتیجهگیری: تحقیق حاضر نشان میدهد که باید به مجموع پروژههای پیشنهادی ایران به آسهآن در این دوره بهمنزلۀ یک طرح کلی کریدوری-راهبردی نگاه کرد؛ و بررسی تَکتَک و کشوربهکشورِ پروژهها باعث فلج شدن بنیه کلیتگرایی در تاریخنگاری روابط ایران و آسهآن میگردد. بازخوانی این دوره از روابط ایران و آسهآن، گواهی بر تلاش پیچیده و طولانیمدت دستگاه سیاست خارجی ایران برای تعامل با پتانسیل فزاینده اقتصادی و سیاسی شرق و جنوب شرق آسیا است. یافته ها مؤید آن است که وزارت امور خارجه ایران در انتهای دهه نود میلادی آغازگر فرآیند «آسیاییسازی» یا «نگاه به شرق» در سیاست خارجی ایران بوده است و جنوب شرق آسیا مقصد مهمی برای افزایش تعاملات با آسیا تلقی می شده است. شاید اگر روابط ایران و آسهآن در معرض مشکلات داخلی کشورهای آسهآن و پس از آن امنیتی سازی برنامه هسته ای جمهوری اسلامی ایران قرار نمیگرفت و کریدور راهبردی ایران و آسهآن میتوانست به فاز عملیاتی برسد، آن کریدور میتوانست اهمیت استراتژیک نه چندان کمتری از جاده ابریشم دریایی چین پیدا کند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| روابط ایران و آسهآن؛ سیاست «نگاه به شرق» ایران؛ آسیای جنوب شرقی؛ سیاست انرژی ایران؛ کریدور ایران-آسهآن | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 49 |
||