| تعداد نشریات | 24 |
| تعداد شماره‌ها | 934 |
| تعداد مقالات | 8,383 |
| تعداد مشاهده مقاله | 16,982,167 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 14,371,520 |
چرخش نخبگانی در مناسبات درون مذهبی شیعیان قم (از 94 تا ۲۲۰ ق) | ||
| پژوهشنامه تاریخ تمدن | ||
| مقاله 6، دوره 1، شماره 1، آبان 1405، صفحه 69-86 اصل مقاله (1.84 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22099/jchr.2026.55508.1019 | ||
| نویسندگان | ||
| هدی شعبان پور1؛ محمدرضا بارانی* 2 | ||
| 1دانشجوی دکتری تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران | ||
| 2دانشیار و عضو هیأت علمی گروه تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| با ورود مهاجران مسلمان به قم، تعادل اجتماعی شهر به هم خورد و جایگاه فرادستی نخبگان زردشتی کاهش یافت. این تحول زمینه را برای ظهور نخبگان تازه در لایه‌های فرودست و غیرحکومتی فراهم کرد که توانستند جایگاه خود را تثبیت کنند. با وجود این، رقابت‌های خاندانی و درون‌مذهبی موجب چرخش جایگاه نخبگان شد. این پژوهش با رویکرد توصیفی تحلیلی و سنجش دو شاخص دارایی‌های اجتماعی و اثرگذاری در همگرایی یا واگرایی‌های اجتماعی نخبگان، تلاش دارد جایگاه آنان را بازسازی کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که جایگاه نخبگان قم در سه حوزه کلیدی؛ نخست گذار از رزم‌آوری به زمین‌داری و مدیریت شهر، دوم دستیابی به دیوان‌سالاری و قدرت سیاسی برای خودگردانی شهر، و سوم انتقال قدرت به لایه‌های نهان در سازمان وکالت و شبکه‌های بازرگانی، جابجاییها داشت و تا سال 189 هـ خاندان‌ها بر افزایش دارایی‌های مالی، اجتماعی و نظامی تمرکز داشتند؛ اما بین 189 تا 210 هـ قدرت اجتماعی و سیاسی مهم‌ترین شاخص بود؛ و تا سال 220 هـ، هم‌سانسازی جایگاه دارایی‌های مالی و سرمایه علمی در برابر حاکمیت ارزش پیدا کرد. با وجود این پویایی، انباشت دارایی‌ها در دست فرادستان اشعری مانع ورود نخبگان فرودست مانند موالیان و ایرانیان به مناسبات قدرت شد و جامعه را به ایستایی کشاند. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| چرخش نخبگان؛ مناسبات درون مذهبی؛ شیعیان قم | ||
|
سایر فایل های مرتبط با مقاله
|
||
| مراجع | ||
|
ابن رسته، احمد بن عمر. (بی‌تا). الأعلاق النفیسه. مصحح: احمد بن اسحاق یعقوبی، بیروت: دارصادر.
ابن حوقل، محمد بن حوقل. (1938م). صوره الارض. بیروت: دارصادر.
ابن حزم، علی بن احمد. (1403ق). جمهره أنساب العرب. مصحح: لجنه من العلماء. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌غضائرى، احمد بن حسین. (1364ق). رجال ابن‌الغضائری. ج1، مؤسسه اسماعیلیان.
ابن عبدالوهاب. (بی تا). عیون المعجزات. قم: مکتبه الداوری.
اسکات، ج. گوردون مارشال. (1388). فرهنگ جامعه‌شناسی آکسفورد. ترجمه‌ی حمیرا مشیرزاده، تهران: نشر نی.
برخورداری، محمد. (1400). «جغرافیای تاریخی قم از ورود اسلام تا حمله مغول». پژوهشنامه تاریخ‌های محلی ایران. 7 (3)، 34-46.
بیرو، آلن. (1380). فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمه‌ی ب. ساروخانی، نشر کیهان.
حلى، حسن بن یوسف (1402ق). رجال العلامه الحلی (محمد صادق بحرالعلوم، مصحح؛ ج. 1). الشریف الرضی.
حر عاملی،محمد بن حسن( 1425). اثبات الهداه بالنصوص المعجزات. بیروت: اعلمی، ج 4، ص441.
حموی، یاقوت بن عبدالله(1995م). معجم البلدان. بیروت: دارصادر.
حمیری، عبدالله بن جعفر،(1413). قرب الإسناد (ط - الحدیثة). قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
جمشیدی راد، محمدصادق. (1394). «ورود تشیع به قم و گسترش آن». پژوهشنامه تاریخ ایران اسلامی، 1 (7)، 38-48.
دهخدا، علی‌اکبر (1373). لغت‌نامه دهخدا. تهران: روزنه.
راش، مایکل. (۱۳۷۷). جامعه و سیاست. ترجمه‌ی منوچهر صبوری، تهران: نشر نی.
زهره‌کاشانی، علی‌اکبر. (1388). «تاریخ حوزه علمیه قم از تأسیس تا سده چهارم هجری». تربیت اسلامی، 4(13)،89–112.
رحمتی، م. ر. (1395). نقش حکومت‌های ایرانی در فروپاشی دولت‌شهر قم در سده‌های سوم و چهارم هجری. فصلنامه تاریخ ایران اسلامی
سرلک، علی‌محمد. (۱۳۹۲). اشعریان و تأسیس نخستین دولت‌شهر شیعه. قم: ادیان.
سمعانی، عبدالکریم بن محمد. (1382ق). الأنساب. مصحح؛ عبدالرحمن بن یحیی معلمی، حیدرآباد؛ دائره المعارف العثمانیه.
شعبان‌پور، هدی، بارانی، محمدرضا. (1404). «بررسی تاریخی مناسبات درون مذهبی نخبگان دوازده امامی قم در برابر اندیشه‌های تفویضی(202تا256ق)». پژوهش‌های تاریخی، (2)، 19-38.
شهیدی‌پاک، م. ر. (1400). «فرهنگ و تمدن قم در قرن سوم هجری». پژوهش‌های تاریخی اسلامی، (12)، 30-77.
صفار، محمدبن حسن. (1404ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلى الله علیهم. قم: مکتبه آیه‌الله مرعشی نجفی، ج1.
طبری، محمد بن جریر. (بی تا). تاریخ الامم و الملوک. ج 8، مصحح: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: بی نا.
عمید، ح.1389. فرهنگ فارسی عمید ، چ سی‌وهشتم، امیرکبیر.
قمی، حسن بن محمد اشعری. (1427ق). تاریخ قم. محقق محمدرضا انصاری قمی، قم: کتابخانه مرعشی نجفی.
قمى، حسن بن محمد. (1361). تاریخ قم. تهران: توس.
لسترنج، گای. (1933م). جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمه‌ی عرفان محمود، تهران: علمی و فرهنگی.
مفید، محمد بن محمد. (1413). الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد. ترجمه‌ی رسولى محلاتى، ج2، ص362.
ملطی شافعی، محمد بن احمد. (1413ق). التنبیه و الرد علی أهل الأهواء و البدع. قاهره: مکتبه مدبولی.
مقدسی، محمد بن احمد. (بی‌تا). احسن التقاسیم فی المعرفه الأقالیم. بیروت: دارصادر.
نجاشی، احمد بن على. (1365). رجال النجاشی. ج1، تهران: مؤسسه النشر الإسلامی.
کشى، محمد بن عمر. (1404ق). اختیار المعرفه الرجال (شیخ طوسی). تلخیص: محمدباقر میرداماد، ج2، تهران: مؤسسه آل البیت.
کلینی. (1407). محمد بن یعقوب، الکافی. محمد آخوندی و علی اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن. (1402ق). فهرست کتب الشیعه و اصولهم و اسما المصنفین و اصحاب الاصول. تهران: مکتبه المحقق الطباطبایی.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن. (1381). رجال. ج1، حیدریه.
طوسی، محمد بن حسین. (1407ق). تهذیب الأحکام. محقق حسن الموسوی خرسان، ج4، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مدرسی طباطبایی، حسین. (1386ش). میراث مکتوب شیعه از سه قرن نخستین هجری. ترجمه‌ی رسول جعفریان، علی قرایی، قم: مورخ.
مدرسی طباطبایی، سید حسین.(1403ش). مکتب در فرایند تکامل؛ نظری بر تطور مبانی فکری تشیع در سه قرن نخستین. ترجمه: هـ. ایزدپناه، مترجم)، تهران: کویر.
مسعودى، على بن حسین. (1384). اثبات الوصیه. قم: انصاریان.
مفید، محمد بن محمد. (1413الف). کتاب المزار- مناسک المزار(للمفید). مصحح: محمد باثر ابطحی، قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید.
ـــــــــــــــــــــ. (1413ب). الإختصاص. مصحح: علی اکبر غفاری و محمود موسوی زرندی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ـــــــــــــــــــــ. (1413ج). الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد. قم.
هدایت‌پناه، م. ر.، خنجانی. (1395). «روابط علمی حوزه‌های شیعی در قم و اهواز در سده دوم و سوم هجری». تاریخ اسلام، (4)، 7-51.
یاوری سرتختی، م. ج. (1403). «نقش حوزه علمیه قم در پژوهش‌های تاریخ اجتماعی و سبک زندگی شیعیان». پژوهش‌های اجتماعی و فرهنگی، (6)، 23-48.
وبر، ماکس. (۱۳۸۲). اقتصاد و جامعه. ترجمه‌ی عباس منوچهری، مهرداد ترابی‌نژاد و مصطفی عمادزاده، تهران: مولی.
Bourdieu, P. (1984). Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste. Cambridge, MA: Harvard University Press.
---------------. (1986). The forms of capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education (pp. 241–258). New York: Greenwood.
Hall, S. (1997). Representation: Cultural Representations and Signifying Practices. Sage Publications. (Vol. 1, pp. 15-17).
Hayes, E. (2021). Institutions of the Shīʿī Imāmate: Towards a social framework. Journal of Early Islamic Studies, 19(2), 111–132.
Oktan, Y. (2025).The theopolitical impact of Shīʿī narrations on migrations from Kūfa to Qom in the early Hijri period. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 29(1), 1–22. https://doi.org/10.18505/cuid.1744688
Rajani, K. (2021).Between Qum and Qayrawān: Unearthing early Shīʿī ḥadīth sources. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 84(3), 403–425. https://doi.org/10.1017/S0041977X21000460 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 156 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 15 |
||
