| تعداد نشریات | 24 |
| تعداد شماره‌ها | 934 |
| تعداد مقالات | 8,383 |
| تعداد مشاهده مقاله | 16,981,309 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 14,371,050 |
سیر تطور واژه‌ی خرد از اوستا تا کلیله‌ودمنه | ||
| پژوهشنامه تاریخ تمدن | ||
| مقاله 5، دوره 1، شماره 1، آبان 1405، صفحه 49-68 اصل مقاله (1.66 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22099/jchr.2025.52705.1009 | ||
| نویسندگان | ||
| جواد دهقانیان* 1؛ فاطمه رضازاده2 | ||
| 1دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز، شیراز، ایران. | ||
| 2کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز، شیراز، ایران | ||
| چکیده | ||
| واژه‌ی خرد در تاریخِ تطور تمدنی ایران با دگردیسی‌های فراوانی روبه‌رو بوده است؛ این واژه که در متون زرتشتی از اهمیت خاصی برخوردار است تا امروز که به معنی عقل، عقلانیت و اندیشه تثبیت شده است، سیری از تحول را پشت سر گذاشته؛ خرد در متون پیش از اسلام با عقاید آیینی و مقدسِ زرتشتیان گره خورده بود. به باور زرتشتیان، خرد تدبیرِ اهورا مزدا در آفرینش جهان هستی بود. پس از ورود اسلام این واژه با آنکه وجهه‌ی اهورایی خود را حفظ کرد، اما با دگرگونی‌هایی در مدلول‌هایش مواجه شد. با بررسی این واژه در متونی چون اوستا، مینوی خرد، شاهنامه و اشعار شاعرانی چون رودکی و شهید بلخی و همچنین آثاری چون قابوسنامه و کلیله و دمنه می‌توان سیر تطور و دگردیسی مدلول‌های این واژه را مشخص کرد و نشان داد که چگونه واژه‌ی خرد از اصل اهورایی و مقدس خود فاصله گرفته و در قرن ششم در اثری مانند کلیله و دمنه مدلولِ مفاهیمی چون زیرکی، حیله‌گری و فریب قرار گرفته‌است. در این دوره، واژه‌ی خرد و خردمند برخلاف اولین مدلول‌های خود، دیگر لزوما به آن امر مقدس و اهورایی اشاره ندارند و در واقع خرد ابزاری است برای رسیدن به هدف و خردمند، دیگر انسانِ در جست‌وجوی نیکی و پاکمنشی نیست؛ بلکه کسی است که بتواند با هر دستاویزی به هدف خود دست‌یابد. اگر مدلول‌ها نشانه نوع تفکر و حامل گفتمان‌های عصر خود باشند در واقع سیر تطور مدلول‌های این واژه‌ی کلیدی، نوع جهان‌نگری و تحول دیدگاه اجتماعی عصر را نمایندگی می‌کنند و با توجه به جایگاه و اهمیت این کلمه در فرهنگ و تمدن ایرانی، سیر تحول معنایی آن سمت و سوی تمدنی را نشان می دهد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| تطورخرد؛ خردمند؛ اوستا؛ شاهنامه؛ کلیله و دمنه؛ امر مقدس | ||
|
سایر فایل های مرتبط با مقاله
|
||
| مراجع | ||
|
آشوری، داریوش. (1403). پرسه‌ها و پرسش‌ها. تهران: آگه.
ابن مقفع. (1384). کلیله و دمنه. تصحیح مجتبی مینوی، تهران: امیرکبیر.
بارتولمه، کریستیان. (1383). فرهنگ زبان ایران باستان.Walter de Gruyter تهران: اساطیر.
پورداوود، ابراهیم. (1389). اوستا. ج 1-4، تهران: نگاه.
تفضلی، احمد. (1354). مینوی خرد. تهران: بنیاد فرهنگ.
حاجیان‌نژاد، علیرضا. (1384). «خردمندان و بی‌خردان شاهنامه». مجله‌ی دانشکده‌ی ادبیات دانشگاه تهران، (173)، 125-143.
دبیرسیاقی، محمد. (1334). گنج بازیافته (احوال لبیبی- ابوشکور بلخی- دقیقی- ابوحنیفه اسکافی- غضایری رازی- ابوطیب مصعبی). تهران: کتابخانه خیام.
دلپذیر، زهرا؛ بهنام‌فر، محمد؛ راشد محصل، محمدرضا. (1396). «بررسی تطبیقی مفهوم خرد در اندرزهای دینکرد ششم و شاهنامه فردوسی». متن‌شناسی ادب فارسی، 4 (36)، 37-55.
دهقانیان، جواد؛ نیکوبخت، ناصر. (1390). «نقد اخلاق‌گرایی در کلیله‌ودمنه با نیم‌نگاهی به اندیشه‌ی ماکیاولی». نقد ادبی، (4)، 133-159.
دوستخواه، جلیل. (1391). اوستا. ج1، تهران: مروارید.
زریاب‌خویی، عباس. (1370). «نگاهی تازه به مقدمه‌ی شاهناه». ایران‌نامه، (37)، 17.
ـــــــــــــــــــ. (۱۳۷۲). «خرد و خردگرایی در شاهنامه». ادبستان فرهنگ و هنر، (۴۲)، 22-35.
سالیوان، راجر. (1389). اخلاق در فلسفه کانت. فولادوند، ع. تهران: طرح نو.
صرفی، محمدرضا. (1383). «مفهوم خرد و خاستگاه آن در شاهنامه». مطالعات ایرانی، (5)، 37-55.
عابدینی‌فرد، مرتضی. (1389). مقدمه‌ای بر زیبایی‌شناسی ویتگنشتاین. تهران: ققنوس.
فردوسی، ابوالقاسم. (1396). شاهنامه. تصحیح جلال خالقی مطلق، ۱۱ جلدی، تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
فضیلت، فریدون. (1384). کتاب سوم دینکرد. تهران: فرهنگ دهخدا.
کیکاووس بن اسکندر، عنصرالمعالی. (1395). قابوسنامه. تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران: علمی و فرهنگی.
نفیسی، سعید، براگینسکی. (1376). دیوان رودکی سمرقندی. تهران: نگاه.
میرفخرایی، مهشید. (1388). «خرد بهتر از هرچه ایزدت داد». پاژ، (7)، 9-18.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 518 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 14 |
||
