اخبار و اعلانات

 آمار

تعداد نشریات24
تعداد شماره‌ها917
تعداد مقالات8,230
تعداد مشاهده مقاله16,274,686
تعداد دریافت فایل اصل مقاله13,751,814
جواهرکلام, محمدهادی, غلامحسینی, عرفان. (1405). ساماندهی نظریه «وکالت معطی حق»؛ با نگاهی به رویه قضایی. , 18(1), 443-482. doi: 10.22099/jls.2025.52682.5295
محمدهادی جواهرکلام; عرفان غلامحسینی. "ساماندهی نظریه «وکالت معطی حق»؛ با نگاهی به رویه قضایی". , 18, 1, 1405, 443-482. doi: 10.22099/jls.2025.52682.5295
جواهرکلام, محمدهادی, غلامحسینی, عرفان. (1405). 'ساماندهی نظریه «وکالت معطی حق»؛ با نگاهی به رویه قضایی', , 18(1), pp. 443-482. doi: 10.22099/jls.2025.52682.5295
جواهرکلام, محمدهادی, غلامحسینی, عرفان. ساماندهی نظریه «وکالت معطی حق»؛ با نگاهی به رویه قضایی. , 1405; 18(1): 443-482. doi: 10.22099/jls.2025.52682.5295

ساماندهی نظریه «وکالت معطی حق»؛ با نگاهی به رویه قضایی

مطالعات حقوقی
مقاله 12، دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 59، اردیبهشت 1405، صفحه 443-482    اصل مقاله (1015.54 K)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22099/jls.2025.52682.5295
نویسندگان
محمدهادی جواهرکلام* 1؛ عرفان غلامحسینی2
1استادیار گروه حقوق خصوصی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
2کارشناسی ارشد حقوق خصوصی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
چکیده
مقدمه: اعمال حقوقی که متعاقدین در جهان ثبوت می‌آفرینند، همواره به صورت کامل در عالم اثبات، نمایان نمی‌شود. بارزترین مثال این وضعیت، وکالت‌های معطی حق، مانند وکالت‌های در مقام بیع است. در این موارد، پس از تراضی طرفین بر اعطا یا انتقال برخی حقوق مانند مالکیت، تنها به تنظیم و اعطای وکالت‌نامه بسنده می‌شود. به منظور زدودن ابهام از این ناهمگونی، پرسش بنیادین، چیستی ماهیت و ساختار وکالت‌های مزبور و دگرگونی‌های حاصل در آثار آن است. همچنین، چنانچه این عقود، تنها وکالت در معنای اصطلاحی یا قانونی تلقی شود، با وقوع فوت یا حجر وکیل یا موکل بر اساس ماده 678 قانون مدنی، وکالت منفسخ می‌شود؛ حال‌آنکه این امر با مقصود متعاقدین و حقوق مکتسب وکیل مغایرت دارد. بنابراین، به‌منظور رفع این تعارض، دومین پرسش، چگونگی وضعیت وکالت و حق نهان در پس آن، با بروز اسباب انفساخ قهری وکالت است. نوآوری پژوهش، تبیین ماهیت وکالت معطی حق در همان قالب عقد وکالت، اما با آثاری متمایز از وکالت اصطلاحی است؛
به­نحوی­که ساختار این وکالت‌ها بر اساس رجحان اراده باطنی و تأثیر گفتگوهای بنایی تحلیل می‌شود تا قلمرو حقیقی عقد مشخص شود.  افزون بر آن، بر اساس ملاک ماده 777 قانون مدنی و مبانی فقهی- حقوقی این ماده، همچون نظریه کفایت حدوث اذن، اسباب قهری انفساخ عقد وکالت از موارد انحلال وکالت‌های معطی حق خارج می‌شود.
 
روش‌ها: مقاله بنیادی-کاربردی حاضر، اطلاعات لازم را با روش کتابخانه‌ای از میان منابع حقوقی، فقهی، آرای محاکم جمع­آوری می‌کند و با رویکرد توصیفی-تحلیلی، در پی پاسخ به پرسش‌های پیش‌گفته و ساماندهی وضع موجود است.
 
یافته‌ها: وکالت معطی حق، گونه‌ای خاص از عقد وکالت با آثاری منحصر به فرد است. درک ارتباط آن با وکالت‌های اصطلاحی و همچنین، ویژگی‌های خاص آن، نیازمند شناخت ماهیت و ساختار حقیقی این عقد، بر محوریت اراده باطنی متعاقدین است. دو تحلیل برای ماهیت وکالت معطی حق در عالم ثبوت، مطرح است:
نخست، وکالت‌نامه‌ای که در عالم اثبات، مظهر یافته، تنها جزئی از عقد اصلی و وسیع‌تر در جهان ثبوت است؛ حال‌آنکه اثر اصلی آن عقد نهانی که رکن اصلی آن از نظر پنهان است، ایجاد حق خواهد بود. این تحلیل، بر بنیان نظریه شروط یا مفاد بنایی، استوار است. چنان‌که با مرجح و مؤثر دانستن اراده­ باطنی، توافق‌های بنایی پیش از عقد، نظیر انتقال بر انتقال مالکیت، ولو بدون تصریح در سند اثباتی عقد به قلمروی قرارداد، وارد می‌شود. بنابراین وکالت‌نامه، تنها مظهر جزئی از عقد جامع و حقیقی است که برابر اراده یا قصد مشترک و باطنی متعاقدین منعقد شده است.
دومین تحلیل، هم‌داستان با بخش اخیر رأی وحدت رویه شماره 847، قائل به اعطای حق و نیابت با دو عقد پی‌درپی است؛ چنان‌که نخست، عقدی موجد حق همچون بیع، انعقاد می‌یابد، سپس به تبع یا بر ابتنای این حق ایجادشده، وکالتی نیز برای اموری نظیر دریافت سند رسمی مالکیت، اعطا شود. حال‌آنکه همین وکالت‌نامه، با افاده­ بیع در امر اثبات، کاشف از عقد پیشین است.
در خصوص وضعیت وکالت معطی حق با بروز اسباب انفساخ قهری وکالت، نظیر فوت و حجر، باید میان حق و وکالت، قائل به تفصیل بود. حق مکتسب و نهان در وکالت معطی حق، از نظر جایگاه خود در این عمل حقوقی با سایر حقوق مکتسب افراد، تفاوتی ندارد و همچنان باقی می‌ماند. اما در مورد وکالت، به نظر می‌رسد بر اساس ابتنای وکالت مزبور بر حق اعطایی و تراضی صریح یا ضمنی متعاقدین و همچنین با استناد به ملاک ماده 777 قانون مدنی، بتوان این دسته از وکالت‌ها را حتی با وقوع فوت یا حجر متعاقدین، کماکان باقی شمرد؛ چنان‌که مطالعه­ مبانی فقهی ماده 777 قانون مدنی، به‌عنوان گونه‌ای دیگر از وکالت معطی حق، نشان می‌دهد که در وکالت مبتنی بر حق رهانت، می‌توان صرف حدوث اذن را کافی دانست. بنابراین اسباب انفساخ قهری مندرج در ماده 678 قانون مدنی، می‌تواند ناظر بر حالت مرسوم وکالت باشد که موضوع آن، تنها حقوق موکل است.
 
نتیجه‌گیری: وکالت معطی حق، برخلاف وکالت اصطلاحی، اعطای نیابت صرف نیست. بلکه در پس آن، حقی برای وکیل ایجاد شده که وکالت، به‌عنوان جزئی از عمل حقوقی موجد حق یا بر ابتنای آن، اعطا شده است. همچنین، در زمینه انحلال یا بقای وکالت معطی حق، گمان می‌رود که علاوه بر بقای حق مکتسب وکیل در این اعمال حقوقی، می‌توان وکالت مبتنی بر آن حق را نیز کماکان باقی شمارد.
کلیدواژه‌ها
وکالت معطی حق؛ ماهیت وکالت معطی حق؛ انحلال وکالت معطی حق؛ ماده 777 قانون مدنی؛ وکالت در مقام بیع
مراجع
الف. فارسی

امامی، حسن (1380). حقوق مدنی، ج 1، چ 15، تهران: انتشارات اسلامیه.

باقری، سعید (1401). وکالت بلا عزل؛ درباره بطلان و اعتبار شرط سلب حق عزل وکیل، نقد و تحلیل آراء قضایی، 1 (2)، 125-100.

جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1397). مجموعه محشی قانون مدنی، چ 6، تهران: گنج دانش.

جواهر کلام، محمدهادی (1403). ضرورت رعایت مصلحت موکل در وکالت عام و وضعیت حقوقی معاملۀ وکیل؛ نقد و تحلیل رأی وحدت رویه شمارۀ 847 مورخ 25-02-1403 هیئت عمومی دیوان عالی کشور، پژوهش حقوق خصوصی، 15 (47)، 120-69.

شهیدی، مهدی (1381). حقوق مدنی، ج 2، اصول قراردادها و تعهدات، چ 2، تهران: مجد.

صفایی، سید حسین؛ جواهر کلام، محمدهادی (1399). حقوق مدنی پیشرفته، ج 1، تضمین‌های دین، چ 1، تهران: شرکت سهامی انتشار.

صفایی، سید حسین؛ جواهر کلام، محمدهادی (1401). حقوق مدنی پیشرفته، ج 2، نمایندگی و امانت، چ 2، تهران: سهامی انتشار.

عابدی، محمد؛ ساعتچی، علی؛ جاویدی آل سعدی، فرزاد (1393). وکالت در مقام بیع، پژوهش حقوق خصوصی، 3 (8)، 119-101.

عابدی، محمد؛ ساعتچی، علی (1396). تحلیل فقهی و حقوقی مفهوم و آثار ضم وکیل، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 9 (16)، 231-248.

عباد پور، لطیف؛ موسوی، سید محمدصادق (1398). قرارداد انتقال حق فروش جایگزینی برای وکالت بلا عزل، مجله حقوقی دادگستری، 107، 159-135.

غلامحسینی، عرفان (1403). تحلیل وکالت معطی حق با تأکید بر آرای قضایی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، با راهنمایی دکتر محمدهادی جواهر کلام، دانشگاه علامه طباطبایی.

کاتوزیان، امیر ناصر (1389). دوره مقدماتی حقوق مدنی، درس‌هایی از شفعه، وصیت، ارث، چ 30، تهران: میزان.

کاتوزیان، امیر ناصر (1399). عقود معین، ج 4، عقود اذنی، وثیقه‌های دین، چ 11، تهران: گنج دانش.

کاتوزیان، امیر ناصر (1403). قواعد عمومی قراردادها، ج 1، مفهوم، انعقاد و اعتبار قرارداد، چ 10، تهران: گنج دانش.

کاشانی، محمود (1402). قراردادهای ویژه، چ 3، تهران: میزان.

محقق داماد، سید مصطفی؛ قنواتی، جلیل؛ وحدتی‌ شبیری، سید حسن؛ عبدی پور فرد، ابراهیم (1393). حقوق قراردادها در فقه امامیه، ج 2، چ 3، تهران: سمت.

محمد پور، ایران؛ خردمندی، سعید (1390). بررسی شروط ضمن عقد در ماده 679، مجله کانون وکلای دادگستری، 124، 46-15.

دادنامه 9309970223201239-29/9/1393، شعبه 182 دادگاه حقوقی تهران.

دادنامه 200875-26/9/1392، شعبه 2 دادگاه حقوقی قزوین.

دادنامه 140035390007014872-9/11/1400، شعبه 3 دادگاه حقوقی ماکو.

دادنامه 136-137-5/2/1385، شعبه 13 دادگاه تجدیدنظر تهران.

دادنامه 9209970220801599-19/11/1392، شعبه 8 دادگاه تجدیدنظر تهران.

دادنامه 14002592000552209-4/8/1402، شعبه 34 دادگاه تجدیدنظر خراسان رضوی.

دادنامه 9409970908500008-19/1/1394، شعبه 25 دیوان عالی کشور.

 

ب. عربی

آشتیانی، محمدحسن (1383 ش). کتاب القضاء، ج 1، چ 1، قم: زهیر.

البدیرات، محمداحمد (2008 م). النظام القانونی للوکالة ببیع المال غیرالمنقول، مجلة ­البلقاء للبحوث والدراسات، 12 (2)، 74-13.

سند، محمد (1429 ق). سند العروة­الوثقی (کتاب النکاح)، ج 3، چ 1، قم: باقیات.

طباطبائی یزدی، سید محمدکاظم (1414 ق). تکملة العروة الوثقى، ج 1، چ 1، قم: مکتبة­الداوری.

عاملی (شهیدثانی)، زین‌الدین بن علی (1410 ق). الروضة البهیة، ج 4، چ 1، قم: مکتبة­الداوری.

نجفی، محمدحسن (1362 ش). جواهرالکلام، ج 25 و 28، چ 7، بیروت: احیاء التراث­العربی.

همدانی، رضا بن محمدهادی (1376 ش). مصباح ­الفقیه، ج 14، چ 1، قم: مؤسسة الجعفریة لاحیاء التراث.

 

References

Abedi, M. & Saatchi, A. & Javidi Alesadi, F. (2014). Agency In Position Of Sale Contract. Private Law Research, 3(8), 101-119 [In Persian].

Abedi, M. & Saatchi, A. (2017). Legal and jurisprudence Analysis of effects of add an agent(trustee). Islamic Jurisprudence and Law Studies, 9(16), 248-231 [In Persian].

Al-Bedirat, M. (2008). The Legal Framework of Agency in Selling Properties Which is Attached to the Immovable Rights of Others. Al-Balqa' Journal for Research and Studies, 12(2), 13-74 [In Arabic].

Ameli (Shahid Sani), Z. (1989). Al-Rawda al-Bahiyya, volume 4, 1st ed. Qom: Maktaba al-Dawari [In Arabic].

Ashtiani, M. (2004). Ketab al-Ghaza, volume 1, 1st ed. Qom: Zoheir [In Arabic].

Bagheri, S. (2023). The Validity of Condition "Renunciation of The Right to Dismiss the Agent" in Mandate Contracts. Journal of Private law Research, 1(2), 100-125 [In Persian].

Ebadpour, L. & Mousavi, S. (2019). Transfer of sale right contract as a replacement for irrevocable agency. Justice Legal Magazine, 107, 135-159 [In Persian].

Emami, H. (2001). Civil Laws, volume 1, 15th ed. Tehran: Islamiyeh Publications [In Persian].

Gholamhosseini, E. (2025). Analysis of Power of Attorney that Grants Rights, with an Emphasis on Judicial Precedents. Master's Thesis, Supervised by Dr. M. H. Javaherkalam, Allameh Tabataba'i University [In Persian].

Hamadani, R. (1997). Misbah al-Faqih, volume 14, 1st ed. Qom: Al-Jaafaria Foundation [In Arabic].

Jafari Langroudi, M.J (2018). Annotated Civil Code of Iran, 6th ed. Tehran: Ganj Danesh [In Persian].

Javaherkalam, M.H. (2024). Duty of Agent to look after the interests of Principal in General Agency and Legal Nature of Agent's Transactions: A Crticial-Anlytical Examination of Suprme Court Preceding-Making Judgment No. 847 Dated 14/5/2024. Private Law Research, 15(47), 69-120 [In Persian].

Kashani, M. (2023). Special Contracts, 3rd ed. Tehran: Mizan. [In Persian]

Katouzian, A. (2010). Introductory Course in Civil Laws, Lessons on Preemption, Wills, Inheritance, 30th ed. Tehran: Mizan [In Persian].

Katouzian, A. (2020). Specific Contracts, volume 4, Authorization Contracts, Debt Securities, 11th ed. Tehran: Ganj Danesh [In Persian].

Katouzian, A. (2024). General Rules of Contracts, volume 1, Concept, Conclusion and Validity of Contract, 10th ed. Tehran: Ganj Danesh [In Persian].

Mohaghegh Damad, S. & Ghanavati, J. Vahdati Shabiri, S. & Abdipour Fard, I. (2014). Contract Law in Imami Jurisprudence, volume 2, 3rd ed. Tehran: Samt [In Persian].

Mohammadpour, I. & Kheradmandi, S. (2011). Examination of the Conditions within the Contract in Article 679. Bar Association Magazine, 124, 15-46 [In Persian].

Najafi, M. (1983). Jawaher al-Kalam, volumes 25 & 28, 7th ed. Beirut: Ihya al-Turath al-Arabi [In Arabic].

Safaei, H & Javaherkalam, M.H. (2020). Advanced Civil Laws, volume 1, Guarantees of Debt, 1st ed. Tehran: Joint Stock Publishing Company [In Persian].

Safaei, H & Javaherkalam, M.H. (2022). Advanced Civil Laws, volume 1, Representation and fiduciary contract, 2nd ed. Tehran: Joint Stock Publishing Company [In Persian].

Sanad, M. (2008). Sanad al-'Urwa al-Wuthqa (Book of Marriage), volume 3, 1st ed. Qom: Baghiyat [In Arabic].

Shahidi, M. (2002). Civil Laws, Vol. 2, Principles of Contracts and Obligations, 2nd ed. Tehran: Majd [In Persian].

Tabatabai Yazdi, S. (1993). Takmila al-'Urwa al-Wosqa, volume 1, 1st ed. Qom: Maktaba al-Dawari [In Arabic].

Judgment No. 136-137, 26/04/2006, Branch 13, Tehran Court of Appeals. [In Persian].

Judgment No. 200875, 17/09/2013, Branch 2, Qazvin Civil Court. [In Persian].

Judgment No. 9209970220801599, 08/11/2013, Branch 8, Tehran Court of Appeals. [In Persian].

Judgment No. 9309970223201239, 20/09/2014, Branch 182, Tehran Civil Court. [In Persian].

Judgment No. 9409970908500008, 08/04/2015, Branch 25, Supreme Court. [In Persian].

Judgment No. 14002592000552209, 26/10/2023, Branch 34, Khorasan Razavi Court of Appeals. [In Persian].

Judgment No. 140035390007014872, 31/10/2021, Branch 3, Maku Civil Court. [In Persian].

 

آمار
تعداد مشاهده مقاله: 970
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 479


سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب